درس اصول

کلام در فرمایش مرحوم شیخ انصاری اعلی الله مقامه بود که می فرمود، استصحاب در شکّ در مقتضی حجّت نیست و نسبت به شکّ در رافع حجّت است، در این جا می گوییم این فرمایش قابل مناقشه است، هم اشکال نقضی دارد و هم اشکال حلّی دارد، امّا اشکالات نقضی مرحوم شیخ می فرمود: استصحاب نسبت به شکّ در مقتضی حجّت نیست، ما مواردی را ذکر می کنیم که شکّ در مقتضی است و خود مرحوم شیخ فرموده است استصحاب در آنها حجّت است:

مورد اوّل: استصحاب عدم نسخ در احکام شرعی، همه قائل اند که احکام شرعی استصحاب عدم نسخ در آن جاری است، بلکه ادّعای اجماع بر آن شده است، حتّی از منکرین حجّیت استصحاب در حالی که شکّ در آن از قبیل شکّ در مقتضی است، زیرا نسبت به احکام شرعی از همان ابتداء نمی دانیم آیا حکم مستمرّ جعل شده است؟ یا غایت و أمد دارد و محدود است؟ و نسخ در حقیقت غایت أمد حکم است، شما مرحوم شیخ می فرمایید: استصحاب نسبت به شکّ  در مقتضی حجّت نیست در حالیکه استصحاب عدم نسخ را می پذیرید.

مورد دوّم: استصحاب در موضوعات است، مرحوم شیخ قائل است، استصحاب در موضوعات جاری است، حجّت است، چه شکّ در ثبوت باشد و چه شکّ در رافع باشد و برای هر دو در تنبیهات استصحاب مثال زده است، برای شکّ در مقتضی اینگونه مثال زده است، استصحاب حیات زید نمی دانیم آیا زید زنده است؟ یا مرده است؟ استحصاب بقاء حیات می کنیم، حکم به زنده بودن آن می کنیم، در حالی که نمی دانیم آیا این موجود اقتضاء بقاء را داشته است یا نداشته است؟ و خود شیخ در استصحاب کلّی می‌فرماید: حیوانات از نظر اقتضاء بقاء بر اقسامی هستند بعضی یک دقیقه عمر می کنند، بعضی ده سال یا بیش‌تر، پس شما جناب شیخ می گویید استصحاب در شکّ در مقتضی حجّت نیست، در حالیکه استصحاب در موضوعات را مطلقا حجّت می دانید.

مورد سوّم: استصحاب عدم غایت است از جهت شبهۀ موضوعیه مثلاً شکّ دارم آیا هلال شوّال بیرون آمده است یا خیر؟ این شکّ به این بر می گردد غایت رمضان چه موقع می باشد، در واقع به این بر می‌گردد، آیا رمضان بیست ونه روز است؟ یا سی روز؟ در حقیقت مقتضی رمضان را نمی دانم، مرحوم شیخ رضوان الله تعالی علیه می فرماید: استصحاب عدم رمضان را بکن، یوم الشکّ را روزه بگیر تا هلال شوّال را ببینی، و افطر للرؤیه در حالی که استصحاب رمضان برگشت آن به شکّ در مقتضی است، شما چگونه می گویید شکّ در مقتضی حجّت نیست؟

امّا جواب حلّی می گوییم اگر متعلّق یقین و شکّ را به دقّت عقلی بنگریم باید بگوییم استصحاب نه در شکّ در مقتضی حجّت است و نه در شکّ در رافع زیرا نقض یقین به شکّ صدق نمی کند، متعلّق یقین حدوث شئ است متعلّق شکّ بقاء شئ است که قبلاً اشاره شد و امّا اگر به نظر مسامحی و عرفی بنگریم، که این را هم انتخاب کردیم در اینجا باید گفت هم شکّ در مقتضی حجّت است و هم شکّ در رافع لاتنقض الیقین بالشکّ هم مقتضی را می گیرد، هم رافع را؛ هذا تمام الکلام در تفصیل بیان مرحوم شیخ و ردّ بر آن.